İranla nüvə razılaşmaları uzun illərdir ABŞ xarici siyasətinin ən mübahisəli istiqamətlərindən biri olaraq qalır.

EDnews xəbər verir ki, 2015-ci ildə Barak Obama administrasiyası dövründə imzalanan “JCPOA” sazişi İranın nüvə proqramını diplomatik yolla məhdudlaşdırmaq mexanizmi kimi təqdim olunurdu.

Donald Tramp dövründə isə İran siyasəti daha sərt ritorika, sanksiyalar, hərbi gərginlik və yeni razılaşma cəhdləri ilə müşayiət olunub. 

Son günlər yayılan müqayisəli analizdə Obama dövründəki “JCPOA” sazişi ilə Tramp administrasiyasının 2026-cı il İran siyasəti arasında ciddi fərqlər olduğu iddia edilir. Bu fərqlər nüvə proqramı ilə yanaşı, sanksiyalar, Hörmüz boğazı, regional təhlükəsizlik və maliyyə xərclərini də əhatə edir.

2015-ci il razılaşması nəyi nəzərdə tuturdu?

Obama administrasiyası dövründə imzalanan “JCPOA” sazişi İranın nüvə fəaliyyətinə məhdudiyyətlərin tətbiqini nəzərdə tuturdu. Sazişə əsasən, İran uran ehtiyatının böyük hissəsini azaltmalı, zənginləşdirmə səviyyəsini 3,67 faizlə məhdudlaşdırmalı və beynəlxalq monitorinq mexanizmlərini qəbul etməli idi.

Razılaşma tərəfdarları bunu İranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısını hərbi müdaxilə olmadan almağa hesablanmış diplomatik uğur kimi qiymətləndirirdilər.

Aktivlər və sanksiyalar: əsas fərq nədədir?

Müqayisəli analizdə Obama dövründə İranla bağlı dondurulmuş aktivlərin 1,7 milyard dollar olduğu göstərilir. Tramp dövrü ilə bağlı bölmədə isə 25 milyard dollarlıq aktivdən danışılır. Lakin bu rəqəmlərin hansı mexanizmə əsaslandığı və rəsmi sənədlərdə necə əks olunduğu ayrıca yoxlama tələb edir.

Hörmüz boğazı niyə önə çıxır?

Hörmüz boğazı ilə bağlı iddialar da diqqət çəkir. Hörmüz boğazı dünya enerji təhlükəsizliyi üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Qlobal neft və mayeləşdirilmiş qaz daşımalarının mühüm hissəsi bu boğazdan keçir. Buna görə də İranla ABŞ arasında istənilən razılaşmada Hörmüz məsələsi yalnız regional deyil, həm də qlobal iqtisadi mövzu kimi qiymətləndirilir. 

Yayılan analizdə Obama dövründə boğazın məhdudiyyətsiz və keçid haqqı olmadan açıq olduğu, Tramp dövründə isə İran və Oman nəzarəti altında, keçid haqqı ilə açıq olacağı iddia edilir. Bu iddia təsdiqini taparsa, enerji bazarlarına, sığorta xərclərinə və beynəlxalq gəmiçilik marşrutlarına ciddi təsir göstərə bilər.

Tramp dövrü: razılaşma, yoxsa bahalı böhran?

Tramp dövrü ilə bağlı ən mübahisəli məqamlardan biri maliyyə xərcləridir. Sənəddə bu dövrdə razılaşmanın birbaşa xərcinin 100 milyard dollardan çox olduğu, yenidənqurma xərclərinin isə 300 milyard dollar səviyyəsində göstərildiyi qeyd olunur. Bundan əlavə, prosesin qlobal maliyyə dəyərinin 2,2 trilyon dollara çatdığı iddia edilir.

İki fərqli yanaşma

Obama dövrünün İran siyasəti əsasən diplomatik nəzarət və nüvə proqramının məhdudlaşdırılması üzərində qurulmuşdu. Tramp dövründə isə İran məsələsi yalnız nüvə proqramı ilə məhdudlaşmayaraq Hörmüz boğazı, İsrailin təhlükəsizliyi, Livan cəbhəsi, Körfəz ölkələri və ABŞ-nin Yaxın Şərqdəki hərbi mövcudluğu ilə birlikdə nəzərdən keçirilib.

Bu baxımdan, 2015-ci il “JCPOA” modeli daha çox nüvə texnologiyasına nəzarət mexanizmi idi. Tramp dövrü yanaşması isə daha geniş regional paket kimi təqdim olunur. Lakin belə geniş paket daha çox risk də yaradır. Çünki razılaşmanın taleyi təkcə Tehran və Vaşinqtondan deyil, İsrail, Oman, Körfəz ölkələri, Livan və qlobal enerji bazarlarının mövqeyindən də asılıdır.

Nəticə

Nəticə etibarilə, Obama və Tramp dövrlərinin müqayisəsi Vaşinqtonun Tehran siyasətində ciddi transformasiyanı göstərir. Lakin əsas sual açıq qalır: ABŞ İranla razılaşma yolu ilə bölgədə sabitlik yaradır, yoxsa hər yeni razılaşma Yaxın Şərqdə daha böyük geosiyasi hesablaşmanın başlanğıcına çevrilir?

Qeyd edək ki, analizdə yer alan 25 milyard dollarlıq aktiv, 100 milyard dollardan artıq xərc, 300 milyard dollarlıq yenidənqurma və 2,2 trilyon dollarlıq qlobal maliyyə dəyəri ilə bağlı iddiaların rəsmi mənbələrlə ayrıca təsdiqlənməsi vacibdir. 

Aysel Hacıyeva | EDnews