2026-cı ildə Birinci Bakı Türkoloji Qurultayının keçirilməsi əlamətdar bir hadisədir. 

Bir əsr yalnız insan ömrünü aşan zaman ölçüsü deyil; o, eyni zamanda bir sivilizasiyanın istiqamətini yenidən düşünmək, keçmişi sadəcə yad etmək deyil, gələcəyi yenidən layihələndirmək baxımından da tarixi dönüş nöqtəsidir. Bu mənada bu il Bakıda keçirilən yüzillik yubiley tədbiri təkcə tarixi bir anım mərasimi deyil, qarşıdakı yüz ildə Türk dünyasının hansı yolla irəliləməli olduğunu birlikdə düşünmək üçün yeni bir başlanğıc idi.

Bir çoxları 1926-cı il Bakısını latın əlifbasına keçid islahatı və Türkologiyanın inkişafı baxımından mühüm başlanğıc nöqtəsi kimi xatırlayır. Şübhəsiz, bu, danılmaz tarixi həqiqətdir. Lakin Birinci Bakı Türkoloji Qurultayının əsl mənası yalnız əlifba islahatından ibarət deyildi. O dövrün ziyalıları dil vasitəsilə bir-birini anlamağı, elm vasitəsilə bir-biri ilə bağlanmağı və ortaq gələcəyi birlikdə qurmağı arzulayan intellektual bir birlik təsəvvür edirdilər. Başqa sözlə desək, Bakı sadəcə yeni əlifbanın müzakirə olunduğu bir məkan deyil, Türk dünyasının özünü ilk dəfə vahid intellektual məkan kimi dərk etməyə başladığı tarixi bir mərkəz idi.

Lakin bu arzu həmin dövrün beynəlxalq siyasi şəraiti daxilində tam şəkildə gerçəkləşə bilmədi. Sonrakı müharibələr, "soyuq müharibə" dövrü və siyasi parçalanmalar Türk dünyasını müxtəlif sistemlərin və sərhədlərin içində bir-birindən ayırdı. Elm də bu prosesin təsirindən kənarda qalmadı. Ayrı-ayrı ölkələrdə aparılan tədqiqatlar böyük uğurlar qazansa da, 1926-cı ilin “ortaq bilik məkanı” idealı uzun müddət reallığa çevrilə bilmədi.

Ancaq bu gün biz tamamilə fərqli bir dövrdə yaşayırıq. Müstəqil Türk dövlətləri mövcuddur; dövlətlərarası əməkdaşlığı inkişaf etdirmək üçün müxtəlif institutlar və beynəlxalq təşkilatlar formalaşmışdır. Nəqliyyat və rəqəmsal texnologiyaların inkişafı isə insanları və bilikləri keçmişdə təsəvvür olunmayacaq səviyyədə bir-birinə bağlayır. Xüsusilə Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) yaranması və “Türk Dünyası 2040 Vizyonu”sənədinin qəbul edilməsi göstərir ki, Türk dünyası artıq yalnız mədəni həmrəyliklə kifayətlənməyən, siyasi, iqtisadi, təhsil və elm-texnologiya sahələrində də əməkdaşlığı genişləndirməyə yönələn yeni bir mərhələyə qədəm qoymuşdur.

Məhz bu səbəbdən biz yenidən Bakıya nəzər salmalıyıq.

Yüz il əvvəl Bakı bir dövrün başlanğıcını qoydu. Elə isə 2026-cı ilin Bakısı da yeni bir dövrün başlanğıcına çevrilməlidir. Keçmiş nailiyyətləri yad etməklə yüzilliyin mənasını tam şəkildə ifadə etmiş sayılmarıq. Əksinə, 1926-cı ilin ruhunu bu günün tarixi şərtləri daxilində necə davam etdirmək və necə inkişaf etdirmək barədə düşünəndə bu yüzillik əsl tarixi məna qazanır.

Mən Bakıda keçirilən bu beynəlxalq elmi konfransda məhz bu problematikadan çıxış edərək bir sual irəli sürdüm:

“Qarşıdakı yüz ili istiqamətləndirəcək yeni Türkologiya necə olmalıdır?”

Bu suala cavabım aydındır. Türkologiya artıq son yüz ildə topladığı qiymətli elmi irs əsasında daha geniş və daha inteqrativ bir elm sahəsinə çevrilməlidir. Mən bu yeni paradiqmanı “Türk Dünyası Bölgə Araşdırmaları”— Turkic World Area Studies— adlandırmaq istərdim. Bu, mövcud Türkologiyanı inkar etmək təklifi deyil; əksinə, 1926-cı ildə Bakıda başlanan idealı bu günün tarixi şərtlərinə uyğun şəkildə daha da genişləndirmək və tamamlamaq üçün irəli sürülən yeni bir baxışdır.

Klassik Türkologiyanın böyük irsi və yeni dövrün çağırışları

Son yüz il ərzində klassik Türkologiya böyük inkişaf yolu keçmişdir. Dilçilik, tarix, ədəbiyyat, folklorşünaslıq, arxeologiya, etnologiya və digər sahələrdə toplanmış zəngin elmi irs bu gün Türk dünyasını anlamaq üçün ən mühüm akademik əsaslardan birini təşkil edir. Əgər ötən əsr boyunca saysız-hesabsız alimlərin fədakar əməyi olmasaydı, bu gün bizim paylaşdığımız “Türk dünyası” anlayışının özü belə bu qədər aydın və mənalı şəkildə formalaşa bilməzdi.

Xüsusilə Birinci Bakı Türkoloji Qurultayının ən böyük miraslarından biri ortaq elmi ənənənin formalaşdırılması idi. O dövrün alimləri müxtəlif bölgələrdə inkişaf etmiş tədqiqatları vahid intellektual axında birləşdirməyə çalışırdılar. Bu səylər sonrakı nəsillərin tədqiqatçıları tərəfindən davam etdirildi. Bu gün Türk dünyasının müxtəlif ölkələrində aparılan çoxsaylı araşdırmalar da məhz həmin tarixi zəmin üzərində inkişaf etmiş qiymətli elmi nailiyyətlərdir.

Lakin hər bir elm sahəsi zamanla birlikdə dəyişir. Yeni reallıqlar meydana çıxdıqca yeni suallar yaranır, yeni suallar isə yeni tədqiqat metodlarını tələb edir. Türkologiya da bu prosesdən kənarda qala bilməz. 1926-cı ilin Türk dünyası ilə 2026-cı ilin Türk dünyası mahiyyət etibarilə fərqli tarixi və siyasi şəraitlərdə mövcuddur.

Yüz il əvvəl Türk dünyasının ən mühüm vəzifəsi dili qorumaq, xalqların tarixini və mədəniyyətini qeydə almaq idi. O dövrdə müstəqil dövlətlər demək olar ki, yox idi; dövlətlərarası əməkdaşlıq mexanizmləri formalaşmamışdı; insanların bir-biri ilə sərbəst əlaqə qurması belə asan deyildi. Buna görə də dil, əlifba, tarix və mətn irsinin öyrənilməsi milli kimliyin qorunmasının ən mühüm vasitəsi idi.

Ancaq bu gün reallıq tamamilə dəyişmişdir. Bugünkü Türk dünyası bir-biri ilə sıx əməkdaşlığı genişləndirən müstəqil suveren dövlətlərin yeni birliyi kimi inkişaf edir. Siyasət və diplomatiya, iqtisadiyyat və enerji, nəqliyyat və logistika, rəqəmsal texnologiyalar, təhsil və mədəni sənaye sahələrində əməkdaşlıq sürətlə dərinləşir. Orta Dəhliz yalnız nəqliyyat marşrutu deyil, Avrasiyanı birləşdirən strateji məkana çevrilməkdədir. Birgə investisiyalar, enerji əməkdaşlığı, rəqəmsal transformasiya, süni intellektin tətbiqi kimi yeni gündəliklər Türk dünyasının gələcəyini müəyyən edən əsas amillərə çevrilir.

Bu dəyişikliklər qarşımıza mühüm bir sual çıxarır:

Bugünkü Türk dünyasını yalnız dilçilik və tarix elmi vasitəsilə kifayət qədər izah etmək mümkündürmü?

Əlbəttə, mümkün deyil.

Bu gün qarşılaşdığımız məsələlər tək bir elm sahəsinin çərçivəsində həll edilə bilməz. Enerji əməkdaşlığını anlamaq üçün iqtisadiyyat və beynəlxalq siyasi münasibətlərə dair biliklər zəruridir. Orta Dəhlizi araşdırmaq üçün beynəlxalq logistika və geosiyasi yanaşma tələb olunur. Rəqəmsal transformasiya və süni intellekt dövründə mədəni mübadiləni dərk etmək üçün informasiya texnologiyaları və media araşdırmaları da bu prosesə daxil edilməlidir.

Məhz burada yeni elmi dönüşün zərurəti meydana çıxır.

Bununla belə, burada bir məqamı xüsusilə vurğulamaq istəyirəm. Yeni paradiqma klassik Türkologiyanı əvəz etmək məqsədi daşımır. Əksinə, son yüz ildə Türkologiyanın topladığı zəngin elmi irsi daha geniş akademik üfüqlərə doğru inkişaf etdirmək niyyətindədir.

Dil və tarix kimi möhkəm köklər mövcud olduğu üçün bu gün siyasət, iqtisadiyyat, diplomatiya, mədəniyyət və rəqəmsal əməkdaşlıq kimi yeni budaqların inkişafı mümkün olur. Kök olmadan ağac mövcud ola bilmədiyi kimi, klassik Türkologiya olmadan yeni Türk dünyası araşdırmaları da mövcud ola bilməz.

Buna görə də bu gün bizim ehtiyacımız olan şey klassik Türkologiya ilə yeni elmi istiqamətləri bir-birinə qarşı qoymaq deyil, onları bir-biri ilə əlaqələndirməkdir. Dil və mətn irsinin tədqiqi bundan sonra da dərinləşdirilməlidir. Eyni zamanda həmin irsi bugünkü beynəlxalq nizam, regional əməkdaşlıq və yeni qlobal reallıqlar kontekstində yenidən şərh edə biləcək akademik çərçivə də qurulmalıdır.

Məhz bu nöqtədə mən gələcək üçün yeni elmi istiqamət kimi “Türk Dünyası Bölgə Araşdırmaları”nı— Turkic World Area Studies— təklif etmək istərdim.

Dildən sivilizasiya şəbəkəsinə: nə üçün “Türk Dünyası Bölgə Araşdırmaları”?

Bu günə qədər Türkologiya əsasən dil, tarix, ədəbiyyat və folklor mərkəzli şəkildə inkişaf etmişdir. Bu araşdırmalar Türk dünyasının mənşəyini aydınlaşdırmaq və onun mədəni kimliyini anlamaq baxımından həlledici rol oynamışdır. Lakin bu gün qarşılaşdığımız reallıq artıq ayrı-ayrı elm sahələrinin dar çərçivəsi daxilində izah edilə biləcək səviyyəni aşmışdır.

Bugünkü Türk dünyası sadəcə müxtəlif dövlətlərin ortaq dil köklərini paylaşdığı bir birlik deyil. Müstəqil dövlətlər siyasi əməkdaşlığı genişləndirir, iqtisadi və enerji şəbəkələri qurur, təhsil və mədəni mübadiləni institusional səviyyəyə yüksəldir və bununla da yeni bir regional nizam formalaşdırırlar. Başqa sözlə desək, Türk dünyası artıq yalnız keçmişə aid mədəni anlayış deyil, hazırda formalaşmaqda olan beynəlxalq bir məkandır.

Bu dəyişiklik təbii olaraq yeni bir sual doğurur:

Biz bundan sonra nəyi araşdırmalıyıq?

Mənə görə, bu sualın cavabı məhz “Türk Dünyası Bölgə Araşdırmaları”dır— Turkic World Area Studies.

Burada nəzərdə tutulan bölgə araşdırmaları sadəcə müəyyən bir regionu tanıtmaq və ya müxtəlif elm sahələrini yan-yana gətirən adi fənlərarası tədqiqat modeli deyildir. Mənim təklif etdiyim bölgə araşdırmaları bir “sivilizasiya arealı”nı— Civilizational Area— bütöv şəkildə anlamağa yönəlmiş yeni akademik sistemdir.

Ənənəvi bölgə araşdırmaları adətən dövləti və ya coğrafi məkanı əsas tədqiqat vahidi kimi götürür. Lakin Türk dünyası nə tək bir dövlətlə izah edilə biləcək məkandır, nə də sadəcə coğrafi yaxınlıq əsasında formalaşmış regiondur.

Türk dünyasını bir-birinə bağlayan amil yalnız dil deyil, yalnız qan qohumluğu da deyil. Uzun zaman ərzində toplanmış tarixi yaddaş, mədəni dəyərlər, ortaq simvolik sistem, qarşılıqlı əlaqə təcrübəsi və bu gün formalaşan müxtəlif institutlar və əməkdaşlıq şəbəkələri bir-biri ilə sıx şəkildə birləşərək canlı bir birlik yaradır.

Mən bu birliyi “sivilizasiya şəbəkəsi”— Civilizational Network— adlandırmaq istərdim.

Sivilizasiya çox zaman sabit bir mədəniyyət dairəsi və ya qapalı kimlik forması kimi başa düşülür. Lakin mənim burada nəzərdə tutduğum sivilizasiya tamamilə fərqli bir anlayışdır. Sivilizasiya insanların və biliklərin fasiləsiz hərəkət etdiyi, yaddaş və təcrübələrin toplandığı, institutlar və dəyərlərin qarşılıqlı təsirə girdiyi canlı münasibətlər şəbəkəsidir. Buna görə də sivilizasiya sabit və dəyişməz bir varlıq deyil, daim inkişaf edən və dəyişən əlaqələnmə prosesidir.

Məhz bu baxımdan bugünkü Türk dünyası “dil icması”— Language Community— çərçivəsini aşaraq “sivilizasiya şəbəkəsi”— Civilizational Network— kimi dərk edilməlidir.

Bu baxış tədqiqat metodlarında da əsaslı dəyişiklik tələb edir. Dilçilik və tarix hələ də mühüm təməl elm sahələridir. Lakin təkcə bunlar bugünkü Türk dünyasını kifayət qədər izah etməyə yetmir. Siyasət elmi, beynəlxalq münasibətlər, iqtisadiyyat, mədəniyyət araşdırmaları, təhsil elmləri, rəqəmsal humanitar elmlər və şəbəkə təhlili birlikdə işlədiyi zaman Türk dünyasının bu günü və gələcəyi kompleks şəkildə anlaşıla bilər.

Bu baxımdan Christopher Beckwith tərəfindən irəli sürülən Mərkəzi Avrasiya Mədəniyyət Kompleksi— Central Eurasian Culture Complex, CECC— anlayışı mühüm nəzəri əsas təqdim edir. Onun Mərkəzi Avrasiyanı sadəcə coğrafi məkan kimi deyil, uzun zaman ərzində formalaşmış mədəni qarşılıqlı təsir sahəsi kimi dərk edən yanaşması bugünkü Türk dünyasını vahid bir sivilizasiya arealı kimi anlamağa çalışan yeni baxışla da səsləşir.

Nəticə etibarilə, “Türk Dünyası Bölgə Araşdırmaları”mövcud Türkologiyanı əvəz edən yeni bir elm sahəsi deyil. Əksinə, son yüz ildə Türkologiyanın topladığı elmi nailiyyətlər əsasında siyasət, iqtisadiyyat, diplomatiya, mədəniyyət, təhsil və texnologiyanı inteqrativ şəkildə araşdırmaqla Türk dünyasının bu gününü anlamağa və gələcəyini layihələndirməyə yönəlmiş yeni akademik paradiqmadır.

Buna görə də gələcək tədqiqatlar yalnız “dili araşdıran Türkologiya”mərhələsində dayanıb qalmamalıdır. İndi “sivilizasiyaları bir-biri ilə əlaqələndirən Türk Dünyası Bölgə Araşdırmaları”mərhələsinə keçmək lazımdır.

Növbəti yüz ilin başlanğıcı da yenidən Bakı olmalıdır

1926-cı il Bakısı Türk dünyasının intellektual tarixini dəyişdirdi. Birinci Bakı Türkoloji Qurultayı sadəcə bir elmi tədbir deyildi. Bu, müxtəlif coğrafiyalara səpələnmiş Türk ziyalılarının ilk dəfə ortaq bir gələcəyi birlikdə təsəvvür etdikləri tarixi hadisə idi. Ortaq əlifbanı müzakirə edən həmin ziyalıların məqsədi yalnız yazı islahatı aparmaq deyildi; onların hədəfi dil vasitəsilə bir-birini anlamaq, elm vasitəsilə isə ortaq gələcəyi birlikdə qurmaq idi.

Bu ruh yüz il sonra — bu gün də öz aktuallığını qoruyur.

Lakin dövr dəyişmişdir. Yüz il əvvəl ən mühüm vəzifə dili birləşdirmək idisə, bu gün yeni vəzifə biliyi birləşdirməkdir. Yüz il əvvəl ortaq yazı sistemi yaratmaq əsas idisə, qarşıdakı yüz ildə ortaq tədqiqat, ortaq təhsil və ortaq bilik platforması qurmaq əsas olmalıdır.

Məhz buna görə də bu gün biz 1926-cı il Bakısını yenidən xatırlamalıyıq.

Mənə görə, qarşıdakı yüz ildə Azərbaycanın üzərinə düşən ən mühüm rol da məhz bununla bağlıdır. Bu rol Türk Dünyası Bölgə Araşdırmalarının— Turkic World Area Studies— mərkəzini Bakıda qurmaqdır.

Bakı yenidən elmin mərkəzinə çevrilməlidir

Bu gün Azərbaycan Türk dünyasını bir-birinə bağlayan ən mühüm ölkələrdən biridir. Coğrafi baxımdan Şərq və Qərb sivilizasiyalarını birləşdirən qapı mövqeyində yerləşir; siyasi baxımdan isə Türk Dövlətləri Təşkilatının əsas üzvlərindən biri kimi müxtəlif əməkdaşlıq proseslərinə töhfə verir. Mədəni baxımdan da Azərbaycan 1926-cı il Bakı Türkoloji Qurultayının irsini yaşadan ölkədir.

Lakin qarşıdakı dövrdə Azərbaycanın nümayiş etdirməli olduğu liderlik yalnız siyasət və diplomatiya ilə məhdudlaşmamalıdır.

Artıq akademik liderlikzamanı gəlmişdir.

Əgər 1926-cı il Bakısı Türkologiyanın başlanğıc nöqtəsi idisə, 2026-cı ildən sonrakı Bakı Türk Dünyası Bölgə Araşdırmalarının başlanğıc nöqtəsiolmalıdır.

Bu, sadəcə yeni bir kafedra və ya şöbə yaratmaq məsələsi deyil.

Bu, yeni dövrü istiqamətləndirəcək akademik ekosisteminqurulması məsələsidir.

Türk Dünyası Bölgə Araşdırmaları bölməsinin və Beynəlxalq Araşdırma Mərkəzinin yaradılması təklifi

Bu məqsədlə mən Bakıda “Türk Dünyası Bölgə Araşdırmaları”— Turkic World Area Studies— bölməsinin və beynəlxalq araşdırma mərkəzinin yaradılmasını təklif etmək istərdim. Bu qurum klassik Türkologiyanı əvəz edən bir mərkəz deyil, əksinə, son yüz ildə Türkologiyanın topladığı zəngin elmi nailiyyətlər əsasında yeni dövrə hazırlaşan strateji bir tədqiqat ocağı olmalıdır.

Bu mərkəz dilçilik və tarixlə yanaşı, siyasət elmi, beynəlxalq münasibətlər, iqtisadiyyat, enerji araşdırmaları, mədəniyyət siyasəti, rəqəmsal humanitar elmlər, süni intellekt və beynəlxalq təhsil kimi sahələri bir araya gətirən inteqrativ təhsil və tədqiqat məkanı olmalıdır. Ən mühüm məsələ isə ondan ibarətdir ki, bu araşdırma mərkəzi yalnız bir ölkəyə xidmət edən qurum deyil, bütün Türk dünyası üçün açıq beynəlxalq platforma kimi fəaliyyət göstərməlidir.

Türkiyə, Azərbaycan, Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan, Türkmənistan və digər ölkələrdən olan tədqiqatçılar burada bir araya gələrək birgə tədqiqatlar aparmalı, gənc alimlər yetişdirməli, rəqəmsal arxivlər və süni intellektə əsaslanan tərcümə sistemləri qurmalıdırlar. Əgər bu mərkəzdə ortaq tədris proqramları həyata keçirilər, birgə diplom proqramları inkişaf etdirilər və gələcək nəsillər üçün yeni təhsil modeli formalaşdırılarsa, Bakı yenidən Türk dünyası elminin mərkəzi kimi möhkəmlənə bilər.

Artıq başlamış kiçik bir təcrübə

Əslində, bu düşüncə hələ gerçəkləşməmiş uzaq bir ideal deyil.

Koreyada biz artıq bu baxış əsasında K-İpək Yolu Türkologiyası— K-Silkroad Turkic Studies— bölməsini yaratmış və fəaliyyətə başlamışıq. Bu prosesdə biz yalnız dil və tarixi deyil, siyasət, iqtisadiyyat, beynəlxalq münasibətlər, mədəniyyət və regional əməkdaşlığı da birlikdə tədris edən yeni bir təhsil modelini sınaqdan keçiririk.

Əlbəttə, bu hələ kiçik bir başlanğıcdır. Lakin bu təcrübə göstərir ki, “Türk Dünyası Bölgə Araşdırmaları”yalnız nəzəri bir ideya deyil; o, real təhsil və tədqiqat mühitində həyata keçirilə biləcək yeni bir akademik istiqamətdir.

Gələcəkdə Koreya və Azərbaycan bu təcrübəni paylaşaraq birgə təhsil və birgə tədqiqat layihələri həyata keçirərsə, Bakı təbii şəkildə Türk Dünyası Bölgə Araşdırmalarının beynəlxalq mərkəzinə çevrilə bilər.

Yeni yüzilliyə doğru Bakının missiyası

Bu gün biz 1926-cı ilin Bakısını yad edirik. Lakin tarix yalnız xatırlamaqla davam etmir. Tarix o zaman canlı qalır ki, yeni nəsillər onu yeni dövrün dili ilə yenidən şərh etsinlər.

Son yüz ildə Türkologiya Türk dünyasını anlamağa yönəlmiş bir elm sahəsi olmuşdur. Qarşıdakı yüz ildə isə Türk dünyasını bir-birinə bağlayan və onu birlikdə inkişaf etdirən bir elmə ehtiyac vardır. Mən inanıram ki, bu elm məhz “Türk Dünyası Bölgə Araşdırmaları”dır— Turkic World Area Studies.

Yüz il əvvəl Bakı Türkologiya dövrünü başlatdı. İndi Bakı bir daha yeni bir dövrün başlanğıcını qoya bilər. Bu dəfə bu, dilin hüdudlarını aşaraq sivilizasiya şəbəkələrini araşdıran bir dövr, keçmişi öyrənməklə kifayətlənməyib gələcəyi layihələndirən bir dövr, Türk dünyasını canlı bir sivilizasiya arealı kimi bir-birinə bağlayan bir dövr olmalıdır.

• 1926-cı ildə Bakı Türkologiyanın paytaxtı idi.

Qarşıdakı yeni yüz ildə isə Bakının “Türk Dünyası Bölgə Araşdırmaları”nın paytaxtına çevriləcəyinə ümid edirəm.

Bu, sadəcə bir şəhərin daha böyük nüfuz qazanması demək deyil. Bu, yüz il əvvəl Bakıda başlanmış intellektual irsin bu günün şərtləri daxilində tamamlanması və gələcək nəsillərə yeni bir baxışın təqdim olunması deməkdir. Mən inanıram ki, bu yeni yol da yüz il əvvəl olduğu kimi, yenidən Bakıda başlayacaq.

Yüz il əvvəl Bakı Türk dünyasını yazı vasitəsilə birləşdirməyə çalışdı.
Bugünkü Bakı Türk dünyasını bilik vasitəsilə birləşdirməlidir.
Yüz il əvvəl Bakı Türkologiya dövrünü başlatdı.
Qarşıdakı yüz ildə Bakının Türk Dünyası Bölgə Araşdırmaları dövrünü açan şəhər olacağına inanıram.

(Avrasiya Türk Araşdırmaları İnstitutunun direktoru, professor İnkyonq Oh)